Doskonała maszyneria

Mózg to centralna część ośrodkowego układu nerwowego i zarazem najcudowniejsze narzędzie jakim dysponuje człowiek. W każdej sekundzie obiera miliony sygnałów z otaczającego świata. Z tego natłoku informacji potrafi filtrować najważniejsze z nich i na ich podstawie formułować myśli. Jednocześnie koordynuje pracę narządów oraz procesów przebiegających w naszym ciele. Błyskawicznie informuje nas o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Potrafi podświadomie wykrywać emocje innych oraz na podstawie szczątkowych informacji wnioskować o przyczynach, jak i skutkach wydarzeń. Dlaczego zatem dysponując tak potężną machiną tak często popełniamy błędy poznawcze? Te same procesy, które stanowią o jego niezwykłości i sile powodują, iż wpadamy w pułapki myślenia. Ewolucja, która doprowadziła do wykształcenia skomplikowanej sieci neuronowej; która obdarzyła nas zdolnością logicznego rozumowania zapędza nas w kozi róg, gdy jest najbardziej potrzebna. Skąd biorą się błędy poznawcze? Opowiem o tym w serii artykułów zatytułowanej Pułapki umysłu.

Dwa systemy

Najczęstszy podział jaki  spotykamy w kontekście  mózgu to lewo i prawo półkulowy. Lewej półkuli przypisywane są zdolności logicznego myślenia, prawej zaś myślenie artystyczne i twórcze. Ja posłużę się podziałem zaproponowanym w książce Pułapki myślenia, przez amerykańskiego psychologa i ekonomistę, laureata nagrody Nobla – Daniela Kahnemana. Posługuje się on rozróżnieniem na dwa typy myślenia: szybkie i wolne. Dla lepszego zobrazowania nazywa je dwoma systemami.

System pierwszy

System pierwszy odpowiada za tak zwane myślenie szybkie. Jest to sposób wnioskowania oparty o schematy znajdujące się w naszej głowie. To on błyskawicznie podejmuje decyzje w sytuacji zagrożenia, decyduje o pierwszym wrażeniu jakie wywarła na nas nowo poznana osoba czy też pozwala na szybkie udzielenie odpowiedzi na proste pytania. Co ciekawe, myślenie szybkie odbywa się bez udziału naszej świadomości.

  • Czy zdarzyło Ci się kiedyś spotkać osobę której nie lubiłeś od pierwszej chwili ale nie wiedziałeś dlaczego?
  • Zainwestowałeś w papiery spółki giełdowej bo miałeś przeczucie?
  • Zakochałeś się od pierwszego wejrzenia?
  • A może kupiłeś mieszkanie/samochód bo czułeś, że to dobry wybór?

Za każdym razem, za podjęcie takiej a nie innej decyzji odpowiadało myślenie szybkie. System pierwszy nie tylko ułatwia nam życie, ale on nam to życie umożliwia. Czy wyobrażasz sobie prowadzenie samochodu: cały czas myśląc o tym, który pedał to gaz a który hamulec; jak zmienia się biegi; na jakim świetle należy się zatrzymać a na jakim jechać; co oznaczają te śmieszne znaki na poboczu; którym pasem powinieneś jechać; i to wszystko cały czas obserwując drogę i ustalając optymalną trasę do celu… KOSZMAR! Na początku nauki jazdy, właśnie tak wygląda prowadzenie samochodu. Jednak z godziny na godzinę coraz mniej skupiamy się na pracy sprzęgłem, hamulcem, pedałem gazu.

Metafora kursu nauki jazdy jest idealnym przykładem, wyjaśniającym skąd biorą się schematy za pomocą których system pierwszy podejmuje decyzje. Wynikają one z naszych dotychczasowych doświadczeń życiowych. Trafność decyzji i ocen wystawianych przez system pierwszy zależy zatem od dwóch czynników:

  • Doświadczenia jakie posiadamy w danej dziedzinie
  • Stopnia podobieństwa pomiędzy obecną sytuacją a tymi które miały miejsce w przeszłości

System drugi

System drugi to antagonista systemu pierwszego, czyli myślenie wolne. Decyzje podejmowane są w toku analizy posiadanych danych. Na ich podstawie mózg tworzy informacje, które służą następnie do podjęcia jakiejś decyzji. Cały ten proces trwa zdecydowanie dłużej aniżeli myślenie szybkie. Jesteśmy w stanie prześledzić każdy jego krok, gdyż bierze w nim udział nasza świadomość. Decyzje podejmowane za pomocą systemu drugiego są przemyślane i na pierwszy rzut oka logiczne.

Jednak wbrew pozorom, nie zawsze są one lepsze od decyzji intuicyjnych, co bardzo dobitnie starał się dowieść Malcolm Gladwell w swojej książce „Błysk”. Fakt, iż do podjęcia decyzji za pomocą myślenia wolnego wykorzystano wiele danych wejściowych, nie determinuje jego wyższości nad wyborami intuicyjnymi. Dlaczego? Ponieważ zbyt duża ilość danych, które mogą w małym (lub nawet żadnym) stopniu wpływać na zdarzenie, tylko zaciemnia obraz sytuacji.

Błędy poznawcze

Zarówno system pierwszy jak i system drugi mają swoje wady i zalety. Oba wyglądają jak dobrze naoliwione urządzenia. Są to jednak maszyny specjalistyczne, które w pewnych warunkach działają dobrze, w innych nie. Skalpel chirurgiczny doskonale sprawdzi się podczas operacji, natomiast totalnie nie nadaje się do krojenia chleba; nóż do pieczywa perfekcyjnie poradzi sobie z chrupiącą kajzerką, podczas gdy wniesiony na salę operacyjną wzbudzi jedynie konsternację personelu medycznego.

Z obu systemów trzeba również umieć korzystać. Najostrzejszy skalpel w ręku niewprawnego chirurga zamiast ratować życie, stanie się narzędziem kaźni. Co zatem zrobić, by unikać błędów poznawczych? Po pierwsze należy je poznać! Aby móc skutecznie unikać pułapek, należy dokładnie zapoznać się ze schematami z których one powstają. Po drugie, należy ćwiczyć swój umysł. Uczyć go nowych wzorców zachowań, schematów. Ciągle dostarczać mu nowej wiedzy. Dobrze karmiony mózg, gdy stanie przed trudnym wyborem, ma dostęp do całej biblioteki schematów oraz informacji.

cdn.

Mózg

2017-03-07T08:39:49+00:00